Гүржид бие даасан сэтгүүл зүй бүслэлтэд байна

Гэрэл зургийг Слава Таукачоу (Slava Taukachou) авав. Эх сурвалж: Unsplash.

Энэхүү нийтлэл нь Элли Костикагийн (Elli Kostika) бичсэн урт нийтлэлийн засварласан хувилбар бөгөөд эх нийтлэлийг ашгийн бус сэтгүүл зүйн байгууллага болох Хэвлэл мэдээллийн боловсрол, хөгжлийн инкубатор (iMEdD) 2026 оны 6 дугаар сарын 11-нд анх нийтэлсэн. Энэ хэсгийг CC BY-NC 4.0 лицензийн дагуу зөвшөөрөлтэйгөөр Global Voices-д нийтэлж байна. Гуравдагч этгээд зураг, графикийг ашиглахад зөвшөөрөл шаардлагатай.

Гүрж 2026 оны Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний индексээр 135 дугаар байр хүртэл ухарсан тул iMEdD тус улсын 4 бие даасан хэвлэл мэдээллийн байгууллагын төлөөлөгчидтэй ярилцаж, сэтгүүл зүйд тулгарч буй хорих ял, халдлага, “гадаадын агент”-ын тухай хууль, оршин тогтнох төлөөх тэмцэл зэрэг сорилтын талаар асуув.

Гүржийн Batumelebi, Netgazeti хэвлэлүүдийн дэд захирал Тамар Рухадзе (Tamar Rukhadze) Гүржийн хэвлэлийн өнөөгийн байдлыг тодорхойлохдоо ингэж хэлэв:

Би 1997 онд сэтгүүлч болсноосоо хойш Гүржийн ойрын түүхэнд сэтгүүлчид, хэвлэл мэдээллийн ажилтнууд, иргэний нийгэмд ийм хатуу, дайсагнасан орчин бүрдсэн өөр үеийг санахгүй байна.

Гүржийн Мөрөөдөл намаар удирдуулсан Гүржийн засгийн газар тус улсын бие даасан хэвлэл мэдээллийг дарахад чиглэсэн хэд хэдэн хязгаарлалттай хууль баталж, хэвлэл мэдээллийн эсрэг хавчлагаа эрчимжүүлжээ. Үүний зэрэгцээ Гүржийн сэтгүүлчид хуулийн дарамтаас эхлээд бие махбодын халдлага хүртэл байнгын заналхийлэлтэй тулгарсаар байна.

Гүржид хэвлэлийн эрх чөлөө доройтож буй нь ардчилал ухрах өргөн үйл явцын нэг хэсэг юм. Тайван жагсаал цуглаан хийх эрхийг ихээхэн хязгаарласан, сөрөг хүчний улстөрчдийг шоронд хорьсон, шүүхийн хараат бус байдал суларсан, 2024 оны 10 дугаар сард маргаантай сонгууль болсон зэрэг нь үүний илрэл юм.

Гүрж 2023 оноос хойш Европын холбоонд (ЕХ) элсэх нэр дэвшигч орон боловч олигарх Бидзина Иванишвилийн (Bidzina Ivanishvili) үүсгэн байгуулсан эрх баригч Гүржийн Мөрөөдөл нам тус улсын гадаад бодлогыг Орос руу эргүүлжээ. Гэсэн хэдий ч Гүржийн хүн амын томоохон хэсэг ЕХ-ны талыг баримталсаар байна. 2024 оны 10 дугаар сарын маргаантай сонгууль, мөн Гүржийг ЕХ-нд элсүүлэх үйл явцыг 2028 он хүртэл түр зогсоох засгийн газрын шийдвэрийн дараа иргэд 2024 оны 11 дүгээр сараас хойш 500 гаруй хоног тасралтгүй жагссаар байна.

Хэлмэгдүүлэлт улам ихэссэн энэ орчинд Гүржийн бие даасан сэтгүүлчдийн тэмцэл хүндрэхийн хэрээр тэдний оршин тогтнох гэсэн шийдэмгий байдал ч мөн адил бэхжиж байна.

Batumelebi, Netgazeti хэвлэлүүд хараат бус байдлынхаа төлөө өндөр үнэ төлсөн. Тэдгээрийг хамтран үүсгэн байгуулагч, гүйцэтгэх захирал Мзиа Амаглобели (Mzia Amaglobeli) 2025 оны 1 дүгээр сарын 12-нд Гүржийн хоёр дахь том хот Батумид цагдаагийн даргатай маргалдсаны дараа баривчлагджээ. Хэвлэлийн эрх чөлөөг хамгаалах бүлгүүд улс төрийн сэдэлтэй гэж буруушаасан шүүх хурлын дараа Амаглобелид 2 жилийн хорих ял оноосон байна.

Европын парламент 2025 оны 12 дугаар сард түүнд Сэтгэлгээний эрх чөлөөний төлөөх Сахаровын шагналыг олгосон. Тэрбээр туйлын муу нөхцөлд хоригдсоор байна. Шоронд орохоосоо өмнө ч муу байсан түүний хараа одоо бараг бүрэн алдагдсан гэж Рухадзе бидэнд ярив. Хорих ангийн эмнэлгийн байгууламжид зохих тоног төхөөрөмж байхгүй тул өмгөөлөгчид нь түүнийг эмнэлэгт үзүүлэх зөвшөөрөл авахын тулд 6 сар зарцуулжээ.

Рухадзе iMEdD-д өгсөн ярилцлагадаа Амаглобелид оноосон ял редакциудад гүн сэтгэл зүйн нөлөө үзүүлснийг онцлов. “Бид энэ хорихоос өмнөх шигээ байхаа больсон” гэж тэрбээр хэлээд, “Мэдээ болох нь сэтгүүлч бүрийн хувьд хар дарсан зүүд юм” гэж нэмэв.

Batumelebi, Netgazeti-ийн сэтгүүлчид өөрсдийгөө цензурдэхийн оронд сурвалжлах ажлаа үргэлжлүүлсээр байна. Тэрбээр онцлон хэлэхдээ:

Мзиа баривчлагдсаныхаа дараа хамгийн түрүүнд шоронгоос захидал илгээж, багаа ажлаа урьдын адил үргэлжлүүлэхийг, өөрөөр хэлбэл үргэлж хийж ирсэн, нэрээ гаргасан ажлаа буюу хамгийн их хэрэгтэй хүмүүсийн дуу хоолой болдог, мэргэжлийн, ёс зүйтэй, хяналтын сэтгүүл зүйгээ хийхийг хүссэн.

Баривчлах, саатуулах нь Гүржийн засгийн газар тус улсын бие даасан хэвлэл мэдээллийн эсрэг хууль тогтоомжийг ашиглаж буй арга замуудын зөвхөн нэг нь юм. iFact-ийг хамтран үүсгэн байгуулагч, ерөнхий редактор Нино Бакрадзе (Nino Bakradze) тус хэвлэлийн гадаадын санхүүжилт авах боломжийг хязгаарласан хэд хэдэн хуулийн улмаас 2025 оны 5 дугаар сараас хойш орлогынхоо 90 хувийг алдсан гэж iMEdD-д ярив.

Гадаадаас санхүүгийн дэмжлэг авдаг Гүржийн хэвлэл мэдээлэл, иргэний нийгмийн байгууллагууд болон хувь хүмүүс 2025 оны Гадаадын агентыг бүртгэх тухай хуулийн (FARA) дагуу гадаадын агентаар бүртгүүлэх үүрэгтэй бөгөөд үүнийг биелүүлээгүй тохиолдолд эрүүгийн хариуцлага хүлээнэ. Эдгээр заалтыг гадаадын хандивлагчид Гүржийн хүлээн авагчдад буцалтгүй тусламж олгохоосоо өмнө засгийн газрын зөвшөөрөл авахыг шаарддаг, буцалтгүй тусламжийн тухай хуульд 2025 онд оруулсан нэмэлт өөрчлөлттэй хамтатган авч үзвэл iFact-ийн санхүүгийн хүндрэлийн шалтгаан тодорхой болно.

Рухадзегийн тайлбарласнаар гадаадын буцалтгүй тусламж олон жилийн турш Гүржийн онлайн хэвлэл мэдээллийн санхүүжилтийн гол эх үүсвэр байсан тул iFact-ийн санхүүгийн байдал цорын ганц тохиолдол огт биш юм. Batumelebi, Netgazeti ч мөн санхүүгийн хүндрэлтэй байна. “Энэ бол гэрэлт ирээдүй, өргөжилт, мэргэжлийн өсөлт гэх мэтийн тухай асуудал биш. Зүгээр л амьд үлдэхийн тухай асуудал” гэж Рухадзе онцлов.

2026 оны 3 дугаар сард Гүржийн парламент буцалтгүй тусламжийн тухай хуульд шинэ нэмэлт өөрчлөлт баталж, “буцалтгүй тусламж”-ийн тодорхойлолтыг өргөжүүлснээр гадаадын санхүүжилт авах боломж улам хязгаарлагдав. 2023 онд эрх баригч Гүржийн Мөрөөдөл намын засгийн газар санхүүжилтийнхээ 20-иос дээш хувийг гадаадаас авдаг хэвлэл мэдээлэл, иргэний нийгмийн байгууллагуудыг “гадаадын агент”-аар бүртгүүлэхийг шаардсан хууль батлахыг оролдож байжээ.

Олон нийтийн томоохон жагсаал түүнийг шууд батлахаас сэргийлсэн ч Оросын “гадаадын агент”-ын тухай хуультай төстэй гэж үзэгддэг тул “Оросын хууль” хэмээн нэрлэгддэг “Гадаадын нөлөөллийн ил тод байдлын тухай хууль” 2024 оны 5 дугаар сард батлагдсан. Рухадзегийн хэлснээр Batumelebi, Netgazeti болон Гүржийн бие даасан хэвлэл мэдээллийн ихэнх нь гадаадын агентаар бүртгүүлэхээс татгалзсан байна.

Ийнхүү хууль эрх зүй, улс төрийн хязгаарлагдмал нөхцөлд эх сурвалж ба сэтгүүлчдийн хоорондын итгэлцэл алдагджээ. Гүржүүд одоо iFact-ийн сэтгүүлчидтэй ярихаас ихэвчлэн татгалзаж, үр дагавраас айн нэрээ нууцлахыг хүсдэг болсон гэж Бакрадзе тайлбарлав. Засгийн газрыг ил шүүмжилсний дараа ажлаасаа халагдсан, эсвэл нийгмийн халамж авах эрхээ алдсан хүмүүсийн тохиолдол гарч байсан гэж тэрбээр нэмж хэлэв.

Хяналтын байгууллагууд 2023 оноос хойш Гүржийн сурвалжлагчдын эсрэг бие махбодын халдлагын 65, үгээр дайрсан 83 тохиолдлыг бүртгэжээ.

2010 оноос сэтгүүлчээр ажиллаж эхэлсэн Сулхан Месхидзе (Sulkhan Meskhidze) бие махбодын болон үгийн дарамтыг сайн мэднэ. Сүүлийн 5 жилд ийм тохиолдол эрчимжсэн бөгөөд газар дээр нь очиж сурвалжлах томилолтынхоо бараг талд нь халдлагын бай болдог гэж тэрбээр iMEdD-д ярив.

Месхидзед тохиолдсон хамгийн ноцтой халдлага 2025 оны 2 дугаар сард, түүнийг Батуми хотын “Dream City” хэмээх хорооллын төрийн барилгын талбайд 2 хүүхэд нас барсан тухай сурвалжилж байхад гарчээ. Хэсэг хүмүүс түүн рүү чулуу шидэж, явахыг шаардсан байна. Месхидзегийн хэлснээр халдагчид нь нутгийн оршин суугчид болон засгийн газрын дэмжигчид байжээ.

Цагдаа нар тэнд байсан ч түүнийг хамгаалахын тулд юу ч хийгээгүй гэж Месхидзе ярив. Тэрбээр ийм халдлагын нотлох баримтыг бичиж аваад нийтэлж чадсан ч эрх баригчид хайхрамжгүй хандсаар байжээ.

iFact саяхан гүтгэлгийн кампанит ажил хэлбэрээр өөр төрлийн халдлагад өртөв. Тус хэвлэл олон улсын хориг арга хэмжээг үл харгалзан Оросын нефть Гүржийн боомтуудаар дамжин тээвэрлэгдсээр байгааг харуулсан эрэн сурвалжлах нийтлэл гаргасны дараа Европын Комисс Гүржийн Кулеви боомтыг хориг арга хэмжээ авч болзошгүй жагсаалтад оруулахаар шийдвэрлэжээ. Үүний дараа буюу 2026 оны 3 дугаар сард засгийн газрыг дэмжигч хэвлэл мэдээлэл “биднийг Британийн тагнуулын албаны тагнуулч гэж цоллосон” гэж Бакрадзе тайлбарлав.

Бие махбодын болон дижитал тандалт нь iFact-ийн хувьд бас нэг сорилт болж байна. “Бид төрийн аюулгүй байдлын ажилтнуудыг эргэн тойрондоо байнга хардаг” гэж Бакрадзе хэлэв. Тэдний утсыг ч мөн чагнадаг бөгөөд кибер халдлага түгээмэл гардаг байна.

iFact-ийг 2016 онд хамтран үүсгэн байгуулсан Бакрадзе өнөөдөр бол хэвлэл мэдээллийн байгууллага байгуулахаар шийдэхгүй байсан гэдгээ iMEdD-д хэлэв.

Даваа гарагт долоо хоногоо эхлүүлэхдээ Баасан гараг хүртэл тэсэх эсэхээ хэзээ ч мэддэггүй.

Гадаадын буцалтгүй тусламжийн орлогоо алдсанаас хойш iFact одоо бүхэлдээ Гүржээс олох орлогод тулгуурлаж, хориг арга хэмжээнээс зайлсхийх асуудлаарх сар тутмын мэдээллийн товхимол борлуулахын зэрэгцээ төлбөртэй гишүүнчлэл санал болгож байгаа бөгөөд Гүржид ингэсэн анхны хэвлэл нь болсон гэж тэрбээр хэлэв. Арга хэмжээ зохион байгуулах нь бас нэг орлогын эх үүсвэр бөгөөд iFact 2026 оны 5 дугаар сард дарс амталгааны арга хэмжээ зохион байгуулжээ.

Бакрадзегийн хэлснээр iFact-ийн сурвалжлагчдад стрессээ даван туулахад өөрсдийгөө завгүй байлгах, эрэн сурвалжлах ажлынхаа үр дүнг харах нь тус болдог бөгөөд “бид багаараа йог хийдэг” гэж тэрбээр нэмж хэлэв. Сулхан Месхидзе харин түүний аюулгүй байдлын төлөө байнгын айдас дунд амьдардаг гэр бүлийнхээ стрессийн талаар хамгийн их санаа зовдог.

Гүржийн бие даасан хэвлэл мэдээлэл 22 онлайн хэвлэлийг нэгтгэсэн эв нэгдэл, тогтвортой байдлын сүлжээ болох Sinatle Media-г байгуулж, хамтын хариу арга хэмжээ авчээ. Sinatle-ийн удирдах зөвлөлийн дарга, эрэн сурвалжлах Studio Monitor хэвлэлийн сэтгүүлч Тео Кавтарадзе (Teo Kavtaradze) iMEdD-д ярьснаар гадаадын буцалтгүй тусламж авахад засгийн газрын зөвшөөрөл шаардах хууль 2025 оны 4 дүгээр сард батлагдсаны дараа нэгдмэл фронт байгуулах хэрэгцээ улам яаралтай болсон байна. Удаан үргэлжилсэн хүнд сурталт үйл явцын дараа Sinatle Media 2025 оны 7 дугаар сард үүсгэн байгуулагдав. iMEdD-д ярилцлага өгсөн Гүржийн сэтгүүлчид бүгд энэ сүлжээнд багтдаг хэвлэлүүдэд ажилладаг.

Гүрж хэлээр Sinatle гэдэг нь “гэрэл” гэсэн утгатай. Нэр болон сүлжээний “Гэрэл унтрах ёсгүй” уриа хоёулаа нэгэн нийтлэг итгэл үнэмшлийг онцлох зорилгоор сонгогдсон: “Гэрэл унтарвал үнэн түүнтэй хамт алга болно” гэж Кавтарадзе онцлов.

Sinatle Media-гийн үндсэн чиг үүргийн нэг нь хөрөнгө цуглуулж, 22 гишүүндээ хуваарилах явдал юм. Номын үзэсгэлэн худалдаа, хуучин эдлэлийн зах, урлагийн бүтээлийн дуудлага худалдаа зэрэг цуврал арга хэмжээгээр Sinatle 260 мянган лари (ойролцоогоор 84 мянган евро) цуглуулж чаджээ.

Сүлжээ мөн зардлаа хуваалцах үйлчилгээ үзүүлдэг бөгөөд энэ нь 2025 оны 12 дугаар сард тус сүлжээний эсрэг гүтгэлгийн кампанит ажил өрнөх үед онцгой үнэ цэнэтэй болсон. Sinatle Media гишүүддээ эдгээр буруутгалыг няцаахад хууль зүйн туслалцаа авахад нь тусалсан.

Кавтарадзегийн хэлснээр Sinatle-ийн гол амжилтын нэг нь “[Гүржийн хэвлэл мэдээлэл] бид бие биедээ бодитоор тусалж буй анхны тохиолдол […] бөгөөд бид энэ эв нэгдлийг хамтдаа бүтээж байгаа” явдал юм.

Энэхүү нийтлэл нь онлайн орчин дахь үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг хамгаалахад зориулсан Global Voices-ийн Advox төслийн нэг хэсэг юм. Бүх нийтлэл

Global Voices нь олон нийтийг бүтээн байгуулах, хүний эрхийг хамгаалахад тууштай хэвлэл мэдээлэл хүмүүст өөрсдийн олон нийт, улсын хилээс гадна болж буй үйл явдлыг хэрхэн хүлээн авахад эерэгээр нөлөөлж болдгийн хамгийн анхны бөгөөд хамгийн тод жишээний нэг юм.

Энэ ажлыг үргэлжлүүлэхэд маань туслахын тулд хандив өгөхийг хүсье.