НАСА-гийн Хаббл гравитацийн линзийн зургаар Роман дуранд зам тавьж байна

Энэ зурагт өргөн цар хүрээтэй саваат спираль галактик анхаарал татаж байгаа ч жинхэнэ эрдэнэ нь баруун доод буланд буй гравитацийн линз юм. Тэнд алс холын арын галактик илүү ойр орших галактикийн таталцлын хүчээр томорч, гажиж харагдана.

Энэхүү ажиглалт нь НАСА-гийн Хаббл сансрын дурангийн шинэ Нэнси Грейс Роман сансрын дурангаар хийх судалгаанд бэлтгэх зорилгоор авсан гравитацийн линзийн олон зургийн нэг юм.

Гравитацийн линз нь галактик зэрэг урд талын биетийн масс орон зай-цагийг муруйлгаж, гэрэл тухайн биетийг тойрон өнгөрөхдөө хазайж, гажиж, томрох үед үүсдэг бөгөөд сансар дахь аварга том линзтэй адил үйлчилдэг. Ийм линз урд болон арын галактикууд санамсаргүйгээр яг нэг шугамд байрлах үед үүсч, арын галактикийн гэрэл урд талын галактикийг тойрон муруйдаг.

Энэ зурагт гравитацийн линзийг ойролцоогоор 4.5 тэрбум гэрлийн жилийн зайд орших урд талын эллипс галактик бүрдүүлж байна. Өөрөөр хэлбэл, бидний одоо харж буй энэ галактикийн гэрэл манай нарны аймаг дөнгөж үүсч байх үед бидэн рүү аялж эхэлсэн гэсэн үг юм. Арын галактик ойролцоогоор 8 тэрбум гэрлийн жилийн зайд буюу бараг хоёр дахин хол оршдог. Энэ нь хос нум хэлбэрээр харагдах бөгөөд нэг нь урд талын галактикийн зүүн дээд талд том, тод харагдаж, нөгөө нь баруун доод талд байрлах, мөн л тэр арын галактикийн хамаагүй жижиг, урвуу дүрс юм. Ийм байрлалыг нум ба эсрэг нумын хос гэж нэрлэдэг.

Урд талын галактик хэдий чинээ их масстай байна, гравитацийн линз төдий чинээ хүчтэй болж, гэрлийг илүү их хазайлгана. Арын галактикийн гажилтыг судалснаар эрдэмтэд урд талын галактик хэр их масстайг тодорхойлж чадна. Энэ нь орчлон ертөнцийн массын дийлэнхийг бүрдүүлдэг нууцлаг, үл үзэгдэх бодис болох харанхуй материйг судлахад асар чухал үүрэгтэй. Харагдах матери арын галактикийн гажилтын түвшнийг тайлбарлахад хүрэлцэхгүй тул эрдэмтэд урд талын галактикийн масс болон түүнд хэр их харанхуй матери агуулагдаж байгааг хоёуланг нь тооцоолох боломжтой болдог.

Цөөн хэдэн тархай урд талын одыг эс тооцвол энэ зураг дээрх бараг бүх биет галактик юм. Гар нь төв хэсгийнхээ одны савааас сунаж гардаг тул ийн нэрлэгдсэн энэхүү саваат спираль галактик манай Сүүн зам галактиктай ойролцоо хэмжээтэй бөгөөд одон орон судлаачид Сүүн замыг мөн саваат спираль гэж үздэг. Том спиралийн зүүн талд буй өчүүхэн спираль нь Сүүн замыг тойрон эргэдэг Магелланы Их, Бага үүлтэй адил дагуул галактик байж магадгүй.

Хаббл сансар огторгуйг голчлон үзэгдэх гэрэл болон хэт ягаан туяаны мужид, хэсэгчлэн хэт улаан туяаны мужид ажигладаг бол Роман голчлон хэт улаан туяаны долгионы урт, бага зэрэг үзэгдэх гэрлийг ажиглана. Хаббл тус тусдаа биетүүдийг өндөр нарийвчлалтайгаар харуулж чаддаг бол Роман панорам зураг авахад тохиромжтой, хамаагүй өргөн харах талбайтай.

Иймэрхүү зургууд Хаббл, Роман хоёр хамтран сансар огторгуйн талаар улам иж бүрэн дүр зургийг хэрхэн бүтээхийг харуулж байна. Энэ бол Хабблын авсан гравитацийн линзийн олон зургийн зөвхөн нэг нь юм. Одон орон судлаачид эдгээрийг ашиглан таталцлын гажилтыг шинжилж, урд талын галактикууд дахь харанхуй материйн талаар илүү ихийг мэдэж, Роман дурангийн ирээдүйн ажиглалтын суурийг тавих болно.

Хаббл эдгээр гравитацийн линзийг нэг удаад зөвхөн нэгээр нь ажиглаж чаддаг бол Роман тэнгэрийн өргөн хүрээг хамарснаар ийм линзүүдийн илүү том түүврийг гаргаж өгнө. Одон орон судлаачид харанхуй материас үүдэлтэй гажилтыг илүү сайн шинжлэхийн тулд Хабблын тод зургуудыг ашиглан компьютерын загвар бүтээж байна. Энэ хэрэгсэл Романы авсан том зургуудыг шинжлэхэд одон орон судлаачдад туслах болно. Мөн Хаббл Романы илрүүлсэн сонирхолтой линзүүдийг нэмэлтээр ажиглана.

Клэр Андреоли (Claire Andreoli), НАСА-гийн Годдардын сансрын нислэгийн төв, Гринбелт, Мэрилэнд муж, claire.andreoli@nasa.gov

1990 онд хөөргөснөөс хойш Хаббл сансрын дуран орчлон ертөнцийн талаарх бидний үндсэн ойлголтыг өөрчилсөн.

НАСА-гийн Хаббл, Роман сансрын дурангууд хамтран ажиллаж, орчлон ертөнцийн талаарх бидний ойлголтыг тэлэх болно.

Хаббл, Уэбб дурангийн ажиглалтууд бие биенээ нөхөж, орчлон ертөнцийн талаар өргөн хүрээтэй дүр зургийг бидэнд өгдөг.

Таны онцгой өдөр Хаббл сансар огторгуйн ямар гайхамшгийг ажигласныг үзээрэй.