Тажикистаны Горно-Бадахшанаас хүн ам бөөнөөр нүүн гарч байна
ADC Memorial хүний эрхийн байгууллагын судалгаагаар 2022 оноос хойш 50 мянга гаруй хүн тус бүс нутгаас гарчээ.

Тажикистаны зүүн хэсгийн Горно-Бадахшаны өөртөө засах мужийг (ГБӨЗМ) хүн ам сийрэг нутаг гэж байнга тодорхойлдог. ADC Memorial хүний эрхийн байгууллагын мэдээллээр 2021–2022 онд Тажикистаны засгийн газар хэлмэгдүүлэлт хийснээс хойш хэдэн арван мянган хүн энэ сийрэг хүн амтай бүс нутгаас гарчээ.
Гарсан хүмүүсийн тооцоолсон тоо хэлмэгдүүлэлтийн өмнөх ГБӨЗМ-ийн хүн амын 20 гаруй хувьтай тэнцэх бөгөөд нөхцөл байдал улам дордсоор байгаа тул нүүдэл үргэлжлэх төлөвтэй байна.
ГБӨЗМ нь Тажикистаны нутаг дэвсгэрийн 45 орчим хувийг эзэлдэг бөгөөд бараг бүхэлдээ уулархаг, зарим оргил нь 7000 метрээс дээш өндөр. Өдгөө ГБӨЗМ болсон нутаг нь одоогийн Хятад, Афганистан, Киргизстан хүртэл үргэлжилсэн Памирын нурууны суурин газруудын сүлжээний нэг хэсэг байжээ. Тэнд хүмүүс олон мянган жилийн турш амьдарч ирсэн. МЭӨ 3-р зуунд баригдсан Ямчун, МЭ 2-р зуунд баригдсан Кааха зэрэг эртний цайзууд энэ нутгаар дамжих худалдааг хамгаалж байсан цайзын сүлжээний үлдэгдэл юм.
Цөөн хүн ам Памирын нурууны голын хөндийгөөр тархан суурьшиж, бие биеэсээ тусгаарлагдан хөгжсөн тул тус бүс нутагт хэд хэдэн өөр хэлээр ярьдаг нь гайхах зүйлгүй.
ГБӨЗМ-ийн нийслэл, далайн түвшнээс дээш 2200 орчим метрт орших Хорог нь 30 мянга орчим хүн амтай, тус бүс нутгийн хамгийн том хот юм. Орос 19-р зууны сүүлээр Хорогийг гарнизоны хот болгон байгуулжээ. Хот Пяндж голыг харж оршдог бөгөөд голын нөгөө эрэгт Афганистан бий.
Хорогийг гадаад ертөнцтэй ердөө хоёр зам холбодог. Нэг нь баруун тийш Тажикистаны нийслэл Душанбе хүртэл, одоо мөн зүүн тийш Хятадын хил хүртэл хүрдэг. Нөгөө нь Киргизстаны өмнөд хэсгээс гарч, далайн түвшнээс дээш 3650 орчим метрт орших, 7500–8000 хүн амтай ГБӨЗМ-ийн хоёр дахь том хот Мургабаар дайрч өнгөрдөг. Өвлийн саруудад цасан нуранги, цасаар хоёр зам хоёулаа гэнэт, удаан хугацаагаар хаагддаг. Ууланд шуурга болбол ГБӨЗМ рүү болон тэндээс нисэх онгоцны нислэг хэдэн долоо хоногоор зогсох тохиолдол гардаг.
Эдгээр болон бусад бэрхшээлийг үл харгалзан 2021 он гэхэд ГБӨЗМ-ийн хүн ам 230 мянга орчимд хүрсэн ч энэ нь Тажикистаны хүн амын дөнгөж 2 орчим хувь юм.
ГБӨЗМ-ийн памирчууд ёс заншил, хэлээрээ тажикуудаас ялгардаг ч хамгийн чухал ялгаа нь шашин байж магадгүй. Памирчууд Ага Ханыг дагагч шиит исмаилитууд бол ихэнх тажик суннит лалын шашинтан юм.
ЗХУ задарсны дараа Тажикистан 1991 оны есдүгээр сарын 9-нд тусгаар тогтнолоо зарласан юм. 1992 оны хавар Орос, Узбекистаны дэмжлэгтэй Тажикистаны засгийн газрын хүчин болон Тажикистаны Нэгдсэн сөрөг хүчний (ТНСХ) хооронд иргэний дайн дэгджээ. ТНСХ бол Тажикистаны Исламын сэргэн мандалтын нам (ТИСМН), Тажикистаны Ардчилсан нам, ГБӨЗМ-д илүү өргөн бие даасан эрх эрэлхийлсэн памирчуудын Лаъли Бадахшон (Бадахшаны бадмаараг) бүлэг зэрэг дотоодын сөрөг хүчний эвсэл байв.
ТНСХ ГБӨЗМ-ийн бараг нэвтрэх аргагүй, хад асга ихтэй уулархаг нутагт бааз, хоргодох газар байгуулжээ. ЗХУ задарсны дараа Тажикистаны Афганистантай хиллэх хилд үлдсэн Оросын хилчдийн ачаар Тажикистаны засгийн газар ГБӨЗМ-ийн хилийн зарим хотыг хяналтдаа байлгаж чадсан.
1997 оны Тажикистаны энхийн хэлэлцээр иргэний дайныг зогсоосон. Гэвч Тажикистаны засгийн газар ГБӨЗМ-д хяналт тогтоох чадалгүй байсан тул албан бус удирдагчид гэгддэг орон нутгийн нөлөө бүхий хүмүүстэй тохиролцох замаар нэрлэсэн төдий засаглал хэрэгжүүлж байв. Эдгээр албан бус удирдагчдын заримд нь захиргааны албан тушаалтан, гаалийн албаны дарга зэрэг төрийн албан тушаал өгсөн нь ТНСХ-ны гишүүд асныг засгийн газарт суудалтай байхыг баталгаажуулсан энхийн хэлэлцээрийн нөхцөлд албан ёсоор нийцэж байв.
Засгийн газар ГБӨЗМ-ийн дарга, Хорогийн хотын дарга зэрэг гол албан тушаалд өөрийн хүмүүсийг, ихэвчлэн үнэнч памирчуудыг томилж чадаж байсан. Гэвч бүс нутгийн иргэд ГБӨЗМ-д хяналтаа чангатгах засгийн газрын оролдлогыг байнга, амжилттай эсэргүүцдэг байв. ГБӨЗМ-д 2008, 2012, 2014, 2018 онд жижиг хэмжээний мөргөлдөөн гарч, тэр бүрт засгийн газар бүс нутгийн албан бус удирдагчидтай хэлэлцээр хийж зохицуулахаас аргагүй болж байжээ.
Тажикистаны Ерөнхийлөгч Эмомали Рахмон 1997 онд энхийн хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан ч дараагийн жилүүдэд хуучин өрсөлдөгчдөө төрийн албан тушаалаас шат дараатайгаар зайлуулжээ. ТИСМН-ын бүртгэлийг хүчингүй болгож, дараа нь 2015 онд Тажикистаны Дээд шүүх ТИСМН-ыг хэт даврагч бүлэг хэмээн тунхаглаж, үйл ажиллагааг нь хориглосны дараа ГБӨЗМ нь хүмүүс засгийн газрын бодлогыг эсэргүүцэн жагсаж чадах Тажикистаны цорын ганц бүс нутаг болж үлджээ.
2021 оны арваннэгдүгээр сард аюулгүй байдлын хүчнийхэн ГБӨЗМ-ийн уугуул залуу Гулбиддин Зиёбековыг хөнөөжээ. Зиёбеков өөрийг нь баривчлах гэхэд эсэргүүцсэн гэж эрх баригчид мэдэгджээ. 2020 оны хоёрдугаар сард Зиёбеков болон орон нутгийн бусад эрчүүд нутгийн нэгэн эмэгтэйг бэлгийн дарамтад оруулсан гэж буруутгасан прокурорын туслахтай нүүр тулан маргалдаж байжээ.
Хорогт жагсаал болж, жагсагчид Зиёбековын цогцсыг захиргааны байранд авчирчээ. Хүчирхийлэл дэгдэж, хэд хэдэн жагсагч амь үрэгдэж, олон арван хүнийг баривчилсан. Хурцадмал байдал үргэлжилсээр, 2022 оны тавдугаар сард Хорогийн орчмын оршин суугчид 2021 оны арваннэгдүгээр сарын хүчирхийллийн үеэр баривчлагдсан бүх хүнийг суллах, засгийн газраас томилсон орон нутгийн хэд хэдэн албан тушаалтныг огцруулахыг шаардсан жагсаал хийхээр төлөвлөжээ.
Тавдугаар сарын 16-нд хэдэн зуун хүний бүлэг Хорогийн захиргааны байранд ойртоход цэргүүд болон аюулгүй байдлын хүчнийхэн нулимс асгаруулагч хий цацаж, резинэн сумаар буудсан байна. Хүчирхийлэл хурдан даамжирчээ. Тажикистаны засгийн газар зохион байгуулалттай террорист бүлгүүд ГБӨЗМ-д үймээн гаргахыг оролдож байна гэж мэдэгдэж, террорист гэх этгээдүүдийг саармагжуулах аюулгүй байдлын ажиллагааг ГБӨЗМ даяар эхлүүлжээ. Ажиллагаа зургаадугаар сар хүртэл үргэлжилсэн. Засгийн газар амь үрэгдэгсдийн тоог бүрхэг байдлаар 20 орчим гэж мэдэгдсэн. Харин гэрчүүд болон олон улсын хүний эрхийн байгууллагуудын хэлснээр бодит тоо дор хаяж хэдэн арав байжээ.
Памирчуудын эсрэг хэлмэгдүүлэлт эхэлжээ. ГБӨЗМ-ийн аливаа нөлөө бүхий хүнийг баривчилж, хэдэн зуун хүнийг шоронд хорьжээ. Нөхцөл байдлын талаар нийгмийн сүлжээнд бичсэн, Орост буй ГБӨЗМ-ийн уугуул иргэдийг хүртэл Тажикистанд шилжүүлэн өгч, шоронд хорьжээ.
Тажикистан тусгаар тогтносноос хойш ГБӨЗМ-д их хэмжээний хөрөнгө оруулсан цорын ганц тал нь Ага Ханы хөгжлийн сүлжээ (AKDN) байв. AKDN-ийн байгууламжуудын ихэнхийг хаасан эсвэл төр хураан авчээ. Оршин суугчдад Ага Ханы хөргийг авч хаяхыг тушааж, хувийн байшинд хийх исмаилит мөргөлийн цуглааныг хориглов. Тажик хэлнээс өөр хэлээр ярьсан нутгийн иргэд цагдаа, аюулгүй байдлын хүчнийхний дарамт, заримдаа хүчирхийлэлд өртдөг болжээ.
2026 оны арваннэгдүгээр сарын 5-нд болсон Тажикистаны хүний эрхийн байдлын талаарх НҮБ-ын тоймын үеэр гишүүн орнууд ГБӨЗМ дахь хүчирхийлэлтэй хэлмэгдүүлэлтийн төлөө хариуцлага тооцохыг уриалжээ.
ADC Memorial-ийн Ольга Абраменко тэдний байгууллагын хийсэн судалгаагаар 2022 оноос хойш 50 мянга гаруй хүн ГБӨЗМ-ээс гарсныг тогтоосон гэж RFE/RL-ийн Azattyq Asia арваннэгдүгээр сарын 11-нд мэдээлжээ. Энэ тоо их мэт санагдаж болох ч шилжилт хөдөлгөөний мэдээлэл дутмаг байгааг үл харгалзан үүнийг найдвартай гэж үзэж байгаагаа Абраменко хэлжээ.
2022 оны тавдугаар сараас өмнө хүн ам 230 мянга орчим байв. Гэвч ажлын байргүй, ялгаварлан гадуурхалт, баривчлагдаж шоронд орохоос айх айдас зэрэг нь олон хүнийг төрөлх нутгаа орхиход хүргэжээ. Хамгийн сайн үед ч ГБӨЗМ-д амьдрах хэцүү байсан. Одоо AKDN-ийн тусламж эрс багасч, засгийн газар болон аль нэг гадаад тал ГБӨЗМ-д хөрөнгө оруулахаар төлөвлөж буй шинж тэмдэг цөөн, уугуул иргэдийг ялгаварлан гадуурхах явдал үргэлжилсээр байгаа тул олон хүн тэнд өөрсдөд нь ирээдүй байхгүй гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн бололтой.


