Узбекистаны Төв банк: Цахилгаан станцуудын хүчин чадал өссөн ч сүлжээний элэгдэл хангамжид саад болж байна
Сүлжээг шинэчлэхэд Дэлхийн банк, Азийн хөгжлийн банкны санхүүжилттэй хөтөлбөрүүд хэрэгжиж байгаа ч Төв банк эрчим хүчний хангамжийн найдвартай байдлыг инфляцыг бууруулах нөхцөл гэж үзэж байна.

Узбекистаны цахилгаан станцуудын суурилагдсан хүчин чадал 2021–2025 онд 50 хувиар нэмэгдсэн ч цахилгаан сүлжээний элэгдэл, эрчим хүчний алдагдал, зарим бүс нутагт гарч буй тасалдал шинэ хүчин чадлыг бүрэн ашиглах боломж олгохгүй байна. Энэ тухай Төв банкны 2027–2029 оны мөнгөний бодлогын үндсэн чиглэлийн үзэл баримтлалын төсөлд дурджээ.
Төв банкны үзэж байгаагаар эрчим хүчийг хөгжүүлэхдээ сүлжээг шинэчилж, эрчим хүчний хангамжийн найдвартай байдлыг дээшлүүлэх ёстой. Ингэснээр аж ахуйн нэгжүүд тогтвортой ажиллаж, үйлдвэрлэлийн зардлаа бууруулж, хэрэглээний үнэд үзүүлэх дарамтыг багасгах боломжтой. Гэвч дэд бүтцийн асуудал хэвээр байна. Албан ёсны мэдээллээр 2026 оны 6–7 дугаар сард л гэхэд цахилгааны сүлжээнд 4000 орчим осол гарч, цахилгааны алдагдал 17.2 хувь байжээ.
Хүчин чадлын өсөлтийг шинэ эрчим хүчний байгууламж ашиглалтад оруулах, сэргээгдэх эрчим хүчний хэрэглээг өргөжүүлэх зэргээр хангасныг тайланд тэмдэглэжээ. Гэхдээ эрчим хүчний цаашдын хөгжил зөвхөн цахилгаан станц барихаас бус, цахилгаан дамжуулах шугам, дэд станц, түгээх дэд бүтцийн байдлаас хамаарна гэж Төв банк онцолжээ. Тоног төхөөрөмжийн элэгдэл, технологийн алдагдал, сүлжээний нэвтрүүлэх чадварын хязгаарлалт нь үйлдвэрлэх хүчин чадал хангалттай байсан ч хэрэглэгчдэд цахилгаан хүргэхэд саад болж мэднэ.
Сүлжээний дэд бүтцийн байдалд Дэлхийн банк өмнө нь анхаарал хандуулж байсан. 2025 оны 5 дугаар сард тус байгууллага Узбекистаны цахилгаан түгээх сүлжээний байгууламжийн талаас илүү нь 30 гаруй жил ашиглагдаж байгааг мэдээлжээ. Банкны үнэлгээгээр 2024 онд түгээх сүлжээний техникийн алдагдал 13 орчим хувь байв. Тоног төхөөрөмжийн элэгдэл, дэд бүтцийн хэт ачаалал зэрэг нь үүний шалтгаан болсон байна. Сүлжээг шинэчлэхгүй бол эрчим хүчний систем сэргээгдэх эрчим хүчний нэмэлт хүчин чадлыг бүрэн ашиглаж чадахгүй гэж Дэлхийн банк анхааруулж байв.
7 дугаар сарын 27-нд Ерөнхийлөгчийн дэргэд болсон хуралдаанд 6–7 дугаар сард цахилгааны сүлжээнд 4000 орчим осол гарсныг мэдээлжээ. Зарим бүс нутагт оршин суугчид, бизнес эрхлэгчид 8–10 цаг цахилгаангүй үлджээ. Сүлжээний алдагдал 17.2 хувь байсан бөгөөд зургаан сарын дотор нийт хэмжээ нь 4.8 тэрбум кВт.ц-д хүрсэн байна. Мөн хэд хэдэн бүс нутагт дэд бүтцийг төлөвлөхдөө цахилгааны хэрэглээ, сүлжээний ачааллын өсөлтийг цаг тухайд нь тооцоогүй гэж дурджээ.
Дэлхийн банкны тооцоогоор Узбекистанд 2030 он хүртэл цахилгаан түгээх сүлжээгээ шинэчлэх, өргөжүүлэхэд ойролцоогоор 3 тэрбум ам.доллар шаардлагатай бөгөөд энэ хэрэгцээний нэг хэсгийг олон улсын санхүүгийн байгууллагууд хангаж байна. 2025 оны 5 дугаар сард Дэлхийн банк түгээх дэд бүтцийг хөгжүүлэхэд 100 сая ам.долларын хөнгөлөлттэй зээл баталсан. Үүн дээр Бүс нутгийн цахилгаан сүлжээ компани 50 сая ам.доллар гаргах ёстой.
150 сая ам.долларын энэ хөтөлбөрийн хүрээнд таван жилийн дотор 6000 км нам хүчдэлийн түгээх шугам барьж шинэчлэх, 1200 трансформатор суурилуулж солих, тоолуур, сүлжээний удирдлагын системийг хөгжүүлэхээр тусгажээ. Түүнчлэн 150 мянган ухаалаг тоолуур холбож, мэдээлэл цуглуулахыг автоматжуулах 4000 төхөөрөмж суурилуулахаар төлөвлөж байна.
2026 оны 10 дугаар сард Дэлхийн банк улс даяар 60 гол дэд станцыг шинэчилж, дижиталжуулах 371 сая ам.долларын өөр нэг хөтөлбөрийг санхүүжүүлэхээ мэдэгдсэн. Үүнд Азийн хөгжлийн банк 200 сая, Дэлхийн банк 100 сая ам.доллар гаргаж, үлдсэн 71 сая ам.долларыг Узбекистан санхүүжүүлнэ. Дэд станцуудыг шинэчилснээр 2031 он гэхэд эдгээр байгууламжийн цахилгааны алдагдлыг жил бүр 20 мянган МВт.ц-аар бууруулж, сэргээгдэх эрчим хүчний нэмэлт 3.3 ГВт хүчин чадлыг холбох боломж бүрдэх төлөвтэй байна. Хөтөлбөрийг Узбекистаны үндэсний цахилгаан сүлжээ компани хэрэгжүүлнэ.
Төв банк эрчим хүчний хангамжийн найдвартай байдлыг инфляцыг тогтвортой бууруулах хүчин зүйлсийн нэг гэж үздэг. Цахилгаан тасрах нь үйлдвэрлэл зогсох, нөөц эрчим хүчний эх үүсвэрт нэмэлт зардал гаргах, бүтээгдэхүүний өртөг өсөхөд хүргэж болно.
Аж ахуйн нэгжүүдийн бараа, үйлчилгээний үйлдвэрлэлээ нэмэгдүүлэх боломж эрэлтийн өсөлтөөс хоцорвол үнэд нэмэлт дарамт үүснэ. Мөнгөний бодлого юуны өмнө эрэлт, инфляцын хүлээлтэд нөлөөлдөг тул үйлдвэрлэл, дэд бүтэцтэй холбоотой хязгаарлалтыг арилгахад бүтцийн шинэчлэл шаардлагатай гэж Төв банк онцолжээ. Мөн эрчим хүчний тарифыг эдийн засгийн үндэслэлтэй түвшинд ойртуулах нь салбарыг шинэчлэх санхүүгийн нөхцөл бүрдүүлдэг ч хүн ам, бизнесийн зардлыг нэмэгдүүлдэг гэж Төв банк тэмдэглэжээ.
Иймд тариф нэмэхдээ үйлчилгээний чанарыг сайжруулж, технологийн алдагдлыг бууруулж, удирдлагын үр ашгийг дээшлүүлэх ёстой гэж Төв банк үзэж байна. Цахилгаан байнга тасрах, тариф өссөнөөс бараа, үйлчилгээний үнэ цаашид нэмэгдэх нь хатуу мөнгөний бодлого, улмаар өндөр хүүг удаан хадгалах шаардлагад хүргэж болзошгүй гэж баримт бичигт анхааруулжээ. Төв банкны үндсэн таамаглалаар Узбекистаны инфляц 2027 оны хоёрдугаар хагаст 5 хувь хүртэл буурах төлөвтэй байна.
2026 оны 2 дугаар сарын 23-нд болсон хуралдаанд Ерөнхийлөгч Шавкат Мирзиёев нэмэлт гол шугам барихгүй бол цахилгаан станцуудын хүчин чадал сүлжээний нэвтрүүлэх чадвараас давж болзошгүйг онцолжээ. Мөн 2025 онд цахилгаан сүлжээг хөгжүүлэхэд хуваарилсан хөрөнгийг зарцуулах явц хангалтгүй гэж дүгнэсэн. Төлөвлөсөн арга хэмжээний хүрээнд нийт 602 км урттай өндөр хүчдэлийн гурван шугам барина. Ташкентад 75 км өндөр хүчдэлийн шугам, таван дэд станц барих, 69 км сүлжээ, 18 дэд станцыг шинэчлэх, 638 км нам хүчдэлийн сүлжээ, 161 трансформаторын цэгийг шинэчлэх үүрэг өгчээ.
Сүүлийн арван жилд цахилгаан болон хийн сүлжээ, дэд станц, трансформатор, хий түгээх дэд бүтцийг шинэчлэхэд нийт 30 их наяд сум зарцуулсан гэж өмнө нь мэдээлж байсан. Төв банк мөн хүн ам, аж ахуйн нэгжүүд зардлаа төлөвлөж чаддаг байхын тулд тарифын өөрчлөлтийн хуваарийг хэдэн жилээр урьдчилан зарлахыг санал болгожээ.

