Израилийн Мягмар гарагийн сонгуульд Трампын дэмжлэгтэй Нетаньяху штабын дарга асан Айзенкоттой өрсөлдөнө

Израильчууд Мягмар гарагт (10 дугаар сарын 27) болох парламентын сонгуульд санал өгөхөөр бэлтгэж байна. Энэ сонгуульд Израилийн түүхэн дэх хамгийн удаан ажилласан Ерөнхий сайд Биньямин Нетаньяху (Benjamin Netanyahu) “Израилийн дайснуудыг ялах эрхэм зорилгоо дуусгах”-ын тулд дахин нэг бүрэн эрхийн хугацаа хүсч байна. Өрсөлдөгчид нь түүнийг 2023 онд Хамас Израиль руу террорист халдлага үйлдэх үед аюулгүй байдлын үүргээ биелүүлээгүй зэрэг шалтгаанаар огцрохыг хүсч байна.

Ерөнхийлөгч Дональд Трамп (Donald Trump) 10 дугаар сарын 18-нд Трут Сошиалд (Truth Social) нийтлэл бичиж, Нетаньяхуг дахин сонгогдохыг дэмжив. Трамп түүнийг “агуу дайчин Ерөнхий сайд, Ираны Исламын Бүгд Найрамдах Улсын эсрэг тэмцэлд илүү агуу энх тайвны түнш” гэж нэрлэжээ. Трамп Ираны Исламын Бүгд Найрамдах Улс 47 жилийн өмнө засгийн эрхэнд гарснаас хойш “Израилийг устга”, “Америкийг устга” гэсэн уриа хашгирсаар ирсэн гэж тэмдэглэв.

Трамп, Нетаньяху нар 2 дугаар сарын 28-нд энэ дэглэмийн эсрэг хамтарсан довтолгоо эхлүүлж, Ираны цөмийн зэвсэг бүтээх хөтөлбөр болон бусад хорлонтой чадавхыг ноцтой сүйтгэжээ. 4 дүгээр сард байгуулсан гал зогсоох хэлэлцээр томоохон байлдааны ажиллагааг зогсоосон бөгөөд түүнээс хойш АНУ, Иран хэд хэдэн удаа харилцан цохилт өгсөн ч гал зогсоолт үндсэндээ хадгалагдаж байна.

Трамп Ерөнхийлөгч дэмжлэгээ илэрхийлэхдээ Ираны захирагч шашны удирдагчид “хурдан замаа өөрчлөхгүй” л бол “бид (Нетаньяху бид хоёр) удахгүй энэ даалгаврыг дуусгана” гэжээ.

Трамп мөн “Хэрэв Израилийн удирдагчийг буруу сонговол, өөрөөр хэлбэл ‘Биби’ (Нетаньяху) удирдагч болохгүй бол АНУ үүнийг өөрөө хийхээс өөр аргагүй болно, би тэгэхийг хүсэхгүй байна” гэж хэлэв.

Нетаньяху Израилийн сонгогчдод зориулсан олон нийтийн сүлжээний бичлэгтээ Трампын дэмжлэгт талархаж, дахин сонгогдвол ирэх хоёр жилд АНУ-ын Ерөнхийлөгчтэй хамтран “Ираны цөмийн хөтөлбөрийг үндсээр нь устгах эрхэм зорилгоо дуусгана” гэж амлав.

Израилийн удирдагч энэ сонгуулийг өөрийн тэргүүлдэг баруун жигүүрийн үндсэрхэг эвсэл ба сөрөг хүчний эвслийн хоорондох сонголт гэж дүрслэн, сөрөг хүчний эвсэл Иран цөмийн зэвсэг бүтээхийг зогсооход хэт сул, Палестин улс байгуулагдахыг ч зогсоож чадахгүй тул Израилийн аюулгүй байдалд заналхийлнэ гэж мэдэгдэв.

2022 оны 11 дүгээр сард болсон өмнөх сонгуулийн дараа Нетаньяхугийн тэргүүлдэг консерватив Ликуд нам, түүний жижиг холбоотнууд эвслийн засгийн газар байгуулж, 120 суудалтай парламентад (Кнессет) эхэндээ 64 суудлын олонхийг эзэлж байв. Түүнээс хойш бүлэглэлүүдийн байр суурь өөрчлөгдсөнөөр бүрэн эрхийн хугацааны төгсгөлд эрх баригч эвсэлд ердөө 60 суудал үлджээ.

Израилийн санал асуулгаас үзэхэд Нетаньяхугийн тэргүүлдэг эрх баригч Ликуд намд гол сорилт болж буй нь Израилийн армийн дарга асан Гади Айзенкот (Gadi Eisenkot) тэргүүтэй төвийн үзэлтэй “Яшар” (Yashar) нам юм. Айзенкот Нетаньяхуг оролцуулахгүй “өөрчлөлтийн” эвсэл байгуулна гэж амласан.

Айзенкот хэрэв түүний нам дараагийн олонхийн эрх баригч эвслийг тэргүүлбэл Палестины террорист байгууллага Хамас 2023 оны 10 дугаар сарын 7-нд Израилийн өмнөд хэсэг рүү гэнэтийн дайралт хийх боломж олгосон аюулгүй байдлын алдааг шалгах улсын комисс байгуулна гэж амласан. Тэрбээр Нетаньяхуг ийм комисс байгуулахаас татгалзаж, хариуцлагаас зугтахыг оролдож байна гэж буруутгав.

Нетаньяху олон нийтийн итгэлийг хүлээхгүй гэх шалтгаанаар ийм комисс байгуулахыг эсэргүүцдэг. Хуулийн дагуу комиссын гишүүдийг Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч Ицхак Амит (Isaac Amit) сонгох бөгөөд Нетаньяхугийн засгийн газар Амитын тэргүүлдэг байгууллагыг “шүүхийн эрх мэдлээ хэтрүүлсэн” гэж буруутгаж байна. Эрх баригч эвсэл оронд нь өөр комисс байгуулах хуулийн төслийг дэмжиж, Нетаньяху түүний бүрэлдэхүүнийг эрх баригч эвсэл, сөрөг хүчний хооронд тэнцвэртэй байлгана гэж мэдэгдсэн. Гэвч бүрэн эрх нь дуусч буй парламент тараахаас өмнө уг төсөл эцэслэн батлагдсангүй.

Айзенкот мөн заавал хаах цэргийн болон иргэний алба хаахаас зайлсхийсэн хүмүүс төрийн тэтгэмжээ алдаж, хариуцлага хүлээхээр заасан үндэсний алба хаах тухай хууль батлуулна гэж амлав.

Израильд цэргийн албанаас зайлсхийгчдийн гол бүлэг нь хэт ортодокс еврей эрэгтэйчүүд бөгөөд тэд шашны бүтэн цагийн суралцлыг Израилийг хамгаалах ариун үүрэг гэж үзэж, иргэний үзэлтнүүд давамгайлсан армид алба хаах нь тусгаарлагдмал амьдралын хэв маягийг нь сүйтгэнэ гэж болгоомжилдог. Иргэний үзэлтэй олон израильчууд алба хаахаас зайлсхийхийг эсэргүүцэж, хэт ортодокс эрэгтэйчүүдийг цэргийн алба илүү хаахыг хүсдэг. Нетаньяху хэт ортодокс еврей намуудыг багтаасан эрх баригч эвслийг тэргүүлдэг бөгөөд эдгээр нам дагалдагчдаа цэргийн албанаас ихээхэн чөлөөлөхийг шаарддаг. Тэрбээр энэ тогтолцоог томоохон өөрчлөхийг эсэргүүцсээр иржээ.

Израилийн хэвлэл мэдээллийн нийтэлсэн эцсийн санал асуулгуудын дийлэнхээр “Яшар” болон “өөрчлөлтийн” бүлэг дэх түүний холбоотнууд Ликуд нам, түүний эвслийн түншүүдээс хоёроос зургаа хүртэл суудлаар илүү авах төлөвтэй байна. Нэг санал асуулгаар хоёр бүлэг тэнцүү гарсан бол 14 дүгээр суваг (Channel 14), i24NEWS телевиз эрх баригч эвслийг тэргүүлж байна гэж харуулсан бөгөөд 14 дүгээр суваг энэ эвсэл 62 суудал авч олонхи бүрдүүлэхэд хангалттай гэж таамаглажээ. Бусад санал асуулгаар аль ч бүлэг олонхийн засгийн газар байгуулахад шаардлагатай 61 суудалд хүрэхгүй байна.

Санал асуулгаар урьд өмнө нь эрх баригч эвсэлд хэзээ ч нэгдэж байгаагүй, голдуу арабуудаас бүрдсэн намууд парламентын үлдсэн суудлын ихэнхийг авах төлөвтэй байна.

Израилийн парламентын 120 суудлыг улсын хэмжээний пропорциональ тогтолцоогоор намуудад хуваарилдаг бөгөөд суудал авахын тулд нам нийт саналын дор хаяж 3.25 хувийг авах шаардлагатай. Өнөөг хүртэл Израилийн аль ч нам дангаараа олонхи бүрдүүлэх хэмжээний суудал авч байгаагүй.

Мягмар гарагийн санал хураалтын албан ёсны дүн гарснаас хойш долоо хоногийн дотор Израилийн Ерөнхийлөгч Ицхак Херцог (Isaac Herzog) сонгогдсон намын нэг удирдагчид олонхийн эвсэл бүрдүүлэх үүрэг өгөх ёстой бөгөөд тэр удирдагч зургаан долоо хоног хүртэлх хугацаанд оролдоно. Хэрэв амжилтгүй болбол Ерөнхийлөгч өөр намын удирдагчид дөрвөн долоо хоног олгож болно. Хоёр дахь удирдагч ч бүтэлгүйтвэл парламент гурван долоо хоногийн дотор олонхийн саналаар энэ үүргийг гүйцэтгэх хүнийг дэвшүүлнэ. Гэхдээ тэр нэр дэвшигч ч хоёр долоо хоногийн дараа амжилтгүй болбол сонгуулийг дахин явуулах ёстой.

Липин (Michael Lipin) бол Цагаан ордон, гадаад бодлого, олон улсын асуудлыг сурвалжилдаг Америкийн дуу хоолойн (VOA) мультимедиа сэтгүүлч юм.