Хятадын хорт зээл Замбийг өрийн хямралд хэрхэн түлхсэн нь олон улсын сэтгүүлзүйн мөрдөн шалгалтаар илэрчээ

Франц олон улсын радиогийн хятад хэлний албаны мэдээлснээр, Францын Ле Монд сонин Даваа гарагт нийтэлсэн сэтгүүлзүйн мөрдөн шалгалтдаа Хятадын хорт зээл Замбийг өрийн хямралд хэрхэн түлхсэнийг харуулжээ. Сонины оролцсон Эрэн сурвалжлах сэтгүүлчдийн олон улсын холбооны Хятадын хөрөнгө нэртэй хамтарсан мөрдөн шалгалтаар 2010-аад оноос хойш Хятад Замбийн хамгийн том зээлдүүлэгч болсон байна.

Хятадын Аж үйлдвэр, худалдааны банк зэрэг санхүүгийн байгууллагууд цахилгааны байгууламж, зам, нисэх буудал барихад их хэмжээний зээл олгосон ч өндөр хүү, эрсдэлтэй төсөл, зэсийн үнийн уналт, инфляци, хүүгийн өсөлт зэргээс зээлийн өртөг өссөөр Замбийг ноцтой өрийн хямралд оруулжээ.

2011 онд Замбийн төрийн өмчит Зеско цахилгааны компани тус банктай олон мужийг цахилгаанаар хангах зорилгоор 285 сая ам.долларын урт хугацааны зээлийн гэрээ байгуулжээ. Банк 2016, 2017 онд өөр гурван төсөлд 100 сая гаруй ам.долларын санхүүжилт амласан бөгөөд мөн цагдаа, цэргийн орон сууц, эмнэлэг, нисэх буудал зэрэг Замбийн засгийн газрын олон бүтээн байгуулалтын төсөлд 1 тэрбум гаруй ам.доллар гаргажээ.

Хятадын ТБЕА компани ч Зескогийн захиалсан ажлын санхүүжилтийг зохион байгуулж байсан бөгөөд 2010-аад оны дунд үеэс Замби Хятадын хөрөнгөөр Лусака зэрэг хотын нисэх буудлыг өргөтгөсөн ч зарим төслийг нээлттэй тендергүйгээр хэрэгжүүлсэн нь хөрөнгө үрэгдсэн байж болзошгүй аж.

Мөрдөн шалгалтын үзэж буйгаар, нэгдүгээрт зарим зээл өндөр хүүтэй, төсөл нь эрсдэлтэй байсан бөгөөд барууны санхүүгийн байгууллагатай харьцуулахад Хятадын банкууд мөнгө авахаар яарч буй Замбид ийм зээл олгоход илүү бэлэн байв. Гадаадын дэд бүтцийн зах зээлд гарахыг хүссэн Хятадын компаниуд ч Замбийн төрийн байгууллагуудыг зээл авахад түлхэж байжээ. Хоёрдугаарт, банкуудын зээлийн шийдвэр Хятадын стратегийн ашиг сонирхолтой холбоотой байсан бөгөөд зээл батлахдаа Бээжингийн стратеги, бодлогыг харгалздаг байсан нь тогтоогджээ.

Хамгийн гол асуудал нь зарим төслийн хөрөнгө оруулалтын үр ашиг хангалтгүй байсан явдал бөгөөд цахилгааны салбарын бэрхшээл онцгой хурц байв. Ган гачиг усан цахилгаан станцын үйлдвэрлэлд нөлөөлсний улмаас Зескогийн орлого буурч, яаралтай цахилгаан импортлоход хүрсэн тул өр нь овоорч, төлөх чадваргүй болжээ. Африкийн зэс үйлдвэрлэгч хоёрдугаар том орон Замби 2010-аад оны эхээр Хятадын металлын эрэлт, түүхий эдийн үнийн өсөлтөөр эдийн засгаа өсгөсөн ч дараа нь зэсийн үнэ буурсаар байхад засгийн газар дэд бүтэц барихаар зээлсээр байв.

Ингэснээр өр төлөх дарамт өссөөр байлаа. Эс энд Пи Глобал 2015 онд Замбийн төсвийн алдагдал тэлж, өрийн ачаалал хүндэрч байгааг анхааруулж, 2018 онд тус улсын зээлжих зэрэглэлийг бууруулжээ. Үүний зэрэгцээ валют суларч, инфляци, хүү өссөн нь зээлийн өртгийг улам нэмэгдүүлжээ. Замби өрийн дефолтын ирмэгт тулсан үед ч тус банк Британийн ажилтнууддаа Зескогийн Лондон дахь нөөцийн дансанд байсан 20 сая ам.долларыг Бээжин рүү шилжүүлэхийг шаардсан нь олон банкирыг цочирдуулжээ.

2020 онд Зескогийн охин компани 1.5 тэрбум ам.долларын усан цахилгаан станцын төслийн зээлийн нэг хэсгийг төлж чадаагүй бөгөөд мөн онд Замби коронавирусын тахал дэгдсэний дараа улсын өрийн дефолт зарласан Африкийн анхны улс болов. 2021 онд судлаачид Замбийн Хятадын төрийн болон хувийн зээлдүүлэгчдэд төлөх өрийг 6.6 тэрбум орчим ам.доллар гэж тооцсон нь засгийн газрын өмнө зарласан хамгийн өндөр тооцооноос хоёр дахин их байв. Үүний дараа Хятад Франц улстай хамтран Замбийн албан ёсны зээлдүүлэгчдийн хороог даргалахыг зөвшөөрсөн бөгөөд гурван жилийн дараа хороо Замбийн 5.2 тэрбум ам.долларын өрийг хөнгөлөхөд хүргэжээ.